Doniosłe wydarzenie, jakim stał się III Kongres
Zdrowia Psychicznego, przeprowadzony w Warszawie w dniu 7. VI. 2021
r. z udziałem ok. 350 uczestników oraz kilkunastu tysięcy osób
oglądających wydarzenie on-line, przedłużone zostało przez
organizatorów obchodów kongresowych w Lublinie. Dnia 22. VI. b.r.
Lubelskie Stowarzyszenie Ochrony Zdrowia Psychicznego przy wsparciu
m.in Lubelskiego Stowarzyszenia JESTEŚMY, sprawujących patronat
medialny Radia Lublin oraz „Kuriera Lubelskiego” dopełniło
osobną konferencją obchody III Kongresu ZP. Wydarzenie miało
miejsce w siedzibie Radia Lublin, zaś jego uczestnikami – zgodnie
z utartą tradycją – byli przedstawiciele pacjentów, Ich rodzin
oraz profesjonalistów w zakresie psychiatrii.
Tegoroczne hasło Kongresu brzmiało: „Od instytucji
do środowiska – dostępność i szacunek”, zaś za hasło
promujące posłużyło stwierdzenie i wezwanie zarazem: „Zdrowie
psychiczne ma znaczenie”.
O godz. 10.05 uroczystego otwarcia konferencji dokonał
Prezes LSOZP Artur Kochański. Prowadzący spotkanie podziękował
wszystkim zaangażowanym w organizację wydarzenia oraz dokonał
powitania gości honorowych. W gronie zaproszonych gości znaleźli
się: Prezydent Monika Lipińska (nieobecna), Dyrektor Wydziału
Zdrowia i Profilaktyki UM Lublin Jerzy Kuś, Dyrektor ROPS Małgorzata
Romanko, Z-ca Dyrektora Wydziału Polityki Społecznej LUW Mariusz
Kidaj, Kierownik Oddziału Zdrowia Publicznego Wydziału Zdrowia LUW
Beata Murat, Dyrektor Centrum Interwencji Kryzysowej w Lublinie
Agnieszka Zielińska-Bucior, Dyrektor PCPR w Lublinie Jacek Figarski,
Dyrektor ŚDS Mozaika w Lublinie Sylwia Góźdź, Dyrektor ZAZ
„MISERICORDIA” Arkadiusz Sadowski, Dyrektor Centrum Medycznego
Przyjaźni Agnieszka Kuzioła, Wiceprezes Lubelskiego Związku
Lekarzy Rodzinnych Pracodawców Teresa Dobrzańska-Pielichowska, Z-ca
Dyrektora ds. Medycznych SPSK Nr 1 w Lublinie Marek Majewski, Z-ca
Dyrektora ds. Lecznictwa Szpitala Neuropsychiatrycznego w Lublinie
Marek Domański.
Uzupełniony prezentacją wykład dr Artura
Kochańskiego dotyczył zagadnienia: „Reforma systemu opieki
psychiatrycznej w Polsce”. Podstawą dla zrozumienia tak
sformułowanego tematu jest zwrócenie uwagi na środowiskowe
zorientowanie opieki psychiatrycznej, dzięki któremu gwarantuje ona
dostępność, wszechstronność i bliskość usług medycznych w
stosunku do miejsca zamieszkania pacjenta.
Prelegent przestrzegł przed podejściem nadmiernie
skoncentrowanym na towarzyszących zaburzeniom psychicznym
zaburzeniach biochemii mózgu. W przeciwieństwie do takiego
podejścia – podejście upatrujące w chorującym wyposażony w
godność osobowy podmiot pozwala na dowartościowanie takich
innowacji w systemie opieki psychiatrycznej, jak zatrudnianie
asystentów zdrowienia.
Świadczona we własnym środowisku beneficjenta
systemu pomoc cechuje się optymalną skutecznością dzięki
ukierunkowaniu na podtrzymywanie więzi pacjenta z rodziną,
środowiskiem przyjaciół, całym społeczeństwem.
Prelegent przedstawił szereg zróżnicowanych
definicji psychiatrii środowiskowej; przypomniał chronologię
wydarzeń składających się na pełny przebieg reformy systemu
ochrony zdrowia psychicznego w Polsce oraz przedstawił strukturę
centrum zdrowia psychicznego (czp).
Koncentrując w jednym miejscu i oddając do dyspozycji
pacjenta poradnię zdrowia psychicznego, zespół leczenia
środowiskowego, oddział dzienny i oddział całodobowy (szpital)
czp ma szansę wypełniania funkcji, jakich tradycyjny wielki szpital
psychiatryczny nie mógłby się podjąć. Należą do nich:
prowadzenie współpracy z przedstawicielami systemów opieki
społecznej i oświaty; pomoc pacjentowi nie tylko w odzyskiwaniu
zdrowia, ale także pozycji społecznej, oczekiwanej jakości życia;
tworzenie warunków dla społecznej integracji chorego; ograniczenie
negatywnych skutków hospitalizacji; uruchomienie zasobów
społeczności lokalnej i in.
Kompletność tej formy instytucjonalnej, jaką jest
czp, wynika z indywidualizacji stosowanych form leczenia, ich
zróżnicowania, zapewnienia koordynacji pomiędzy nimi oraz
dostosowania ich do warunków społeczności lokalnej.
Przyjętym założeniem jest, iż czp powoływane jest
w celu zapewnienia kompleksowej opieki psychiatrycznej ok. 50 –
200-tu tysiącom mieszkańców. Czp powoływane jest dla zapewnienia
takiej opieki wszystkim dorosłym mieszkańcom danego terenu, co nie
wyklucza korzystania z jego usług przez osoby pochodzące spoza
obszaru działania czp.
Czp może, co ważne, tworzyć nowe zespoły o
zadaniach wyspecjalizowanych, jak zespoły opieki geriatrycznej, dla
osób z podwójną diagnozą i in. Mówca podjął też zagadnienie
okresu trwania Pilotażu Narodowego Programu Ochrony Zdrowia
Psychicznego (przedłużony on został do końca 2022 r.),
optymalnego sposobu finansowania czp (finansowanie ryczałtowe w
oparciu o stawkę kapitacyjną obliczaną na mieszkańca obszaru
odpowiedzialności terytorialnej).
W punkcie obrad poświęconym dyskusji, piszący te
słowa zapytał o wpływ funkcjonowania czp w Lublinie na występujący
w naszym mieście współczynnik hospitalizacji osób z zaburzeniami
psychicznymi. Jak zauważył Autor prelekcji – badania
umożliwiające udzielenie odpowiedzi na tak postawione pytanie nie
są prowadzone. W skali całego kraju natomiast wystąpiła redukcja
wykorzystania łóżek szpitalnych o kilkanaście procent.
Wystąpienie prof. Małgorzaty Kowalewskiej
Prezesa Stowarzyszenia Rodzin „Zdrowie Psychiczne” poświęcone
zostało zagadnieniu: „System opieki psychiatrycznej w oczach
rodzin”. Prelegentka uwypukliła znaczenie tej dymensji psychiatrii
środowiskowej, jaką jest jej występowanie w formie ruchu
społecznego. Tak rozumiana psychiatria środowiskowa jest skutecznym
narzędziem destygmatyzacji. Przedstawicielka Stowarzyszenia Rodzin
przypomniała podstawowe liczby i proporcje wskazujące na rozmiar
zjawiska, jakim jest zachorowalność na choroby psychiczne w Polsce.
Do czynników zwiększających odsetek osób
potrzebujących specjalistycznej pomocy psychiatrycznej należą
zwłaszcza te związane z okresem pandemii: izolacja, upadek
kultywowania wielu więzi społecznych, lęk i frustracja, ale także
brak informacji na temat samej choroby, dostępności istniejących
form leczenia. Kumulacja powyższych zjawisk prowadzi nie tylko do
zwiększenia ryzyka zapadnięcia statystycznego obywatela na
depresję, ale wiąże się z bezradnością rodziny w obliczu
dotykającego jej członka kryzysu. Osobnym zjawiskiem, wywierającym
negatywny wpływ na perspektywę zachowania zdrowia – nie tylko w
okresie pandemii – jest wzrost aktywności młodych ludzi w obrębie
świata wirtualnego.
Piszący te słowa zapytał mówczynię o wpływ
reformy systemu ochrony zdrowia psychicznego na sytuację rodzin w
aspekcie Ich troski o podlegających kryzysowi członków tych rodzin.
Udzielając odpowiedzi, prelegentka potwierdziła znaczący wpływ
reformy systemowej na polepszenie sytuacji rodzin w przedmiotowym
zakresie, uwypuklając znaczenie takich innowacji jak rozwój systemu
mieszkalnictwa chronionego, ukierunkowanie świadczonej beneficjentom
pomocy również (niekiedy w pierwszej kolejności) na
przedstawicieli rodzin.
Trzecia – i ostatnia przed przerwą - wypowiedź
udzielona została przez piszącego te słowa. Tekst referatu
poświęconego zagadnieniu „System opieki psychiatrycznej w oczach
beneficjenta” przedstawiam jednak osobno, co pozwala mi uniknąć
obowiązku jego streszczenia w niniejszej relacji.
Pierwsza po 10-minutowej przerwie prelekcja wygłoszona
została przez prof. dr Hannę Karakułę-Juchnowicz.
Poświęcona ona została zagadnieniu „Zdrowie psychiczne dzieci i
młodzieży”. Wraz z upowszechnieniem nowoczesnych środków
komunikacji internetowej, telefonów komórkowych, pojawiło się
zjawisko „życia online”. Takie zjawiska jak brak kontaktu z
rówieśnikami nasiliły się w okresie pandemii. Mówczyni
przywołała wyniki badań przeprowadzonych przez Fundację „Dajmy
dzieciom siłę”, wskazujących na wzrost odsetka takich problemów
jak samookaleczanie, czy próby samobójcze w grupie dzieci od 13-go
do 17-go roku życia. Zjawiska te w ok. 90% odnoszą się do
dziewcząt. Na pogorszenie się stanu psychicznego dzieci i młodzieży
wpływ mają: brak kontaktu z przyjaciółmi, konieczność
pozostawania w domu, lęk o zdrowie, konflikty w środowisku
rodzinnym, brak prywatności. Cechy te odnoszą się do pokolenia
określanego niekiedy jako pokolenie Covid 19.
Główna część wystąpienia mówczyni poświęcona
została przedstawieniu specyfiki takich zaburzeń odżywiania jak
anoreksja i bulimia. Wiążą się one z odmiennymi schematami
postępowania a także z odmiennym charakterem relacji rodzinnych w
bezpośrednim otoczeniu pacjentów. Niepokojącym jest fakt
zwiększenia ryzyka wystąpienia tych zaburzeń w okresie pandemii.
Brak wsparcia rówieśniczego i możliwości odreagowania sytuacji
stresowych – to czynniki mogące generować wystąpienie –
zwłaszcza u dziewcząt – obu typów zaburzeń.
Jak donośna przestroga zabrzmiała nakreślona przez
prelegentkę charakterystyka skutków oddziaływania na młodzież
szeregu propagujących „zdrowy styl odżywiania” portali
internetowych. Udzielane na ich forum rady – szczególnie
bezkrytycznie przyjmowane przez młodzież w okresie pandemii – to
często drogowskaz kierujący odbiorców przekazu wprost do
anoreksji. Jako wybitny psychiatra – mówczyni podała przykłady
ze swojej praktyki, zmierzające do zilustrowania powagi i skutków
zarówno anoreksji, która wiąże się z 10-procentową
umieralnością, jak i bulimii.
Swój wielowątkowy wykład prelegentka zakończyła
skierowanym do słuchaczy wezwaniem: - Objadaj się życiem! Oczyść
negatywne emocje! Zagłódź poczucie winy!
W nawiązaniu do treści wykładu, dr Tadeusz
Młynarczyk sformułował pytanie, czy prelegentka spotkała się w
swojej praktyce z pozytywną decyzją sądu o przymusowym leczeniu
anoreksji. Jak zauważyła prof. Hanna Karakuła-Juchnowicz,
orzeczenia takiego typu, pomimo zróżnicowanych reakcji sądów,
zdarzają się. Mówczyni pamięta jednak przypadek, w którym
pacjentka zmarła przed wydaniem orzeczenia o przymusowym skierowaniu
Jej na terapię leczniczą.
Ostatni z wykładów sesji poprowadził mgr Jarosław
Marszałek. Wypowiedź prelegenta dotyczyła tematu „Wpływ
pandemii Covid 19 na zdrowie psychiczne”. Mówca przedstawił
kolejno destrukcyjne skutki pandemii w odniesieniu do zdrowia
psychicznego: - osób zakażonych koronawirusem, - osób pracujących
w służbach medycznych, - w populacji ogólnej, - u osób leczących
się z powodu zaburzeń zdrowia psychicznego.
Osoby chorujące na Covid 19 dotykają takie m.in.
objawy chorobowe jak: bezsenność, upośledzenie uwagi, niepokój,
zaburzenia lękowe, obniżenie nastroju, bóle głowy, majaczenia.
Dotykający takie osoby lęk wiązać się może z obawą przed
ciężkim przebiegiem choroby i śmiercią. Pomimo doświadczania
takich objawów chory przebywający w szpitalu jednoimiennym
pozostaje w odosobnieniu. Wynikające stąd dramatyczne sytuacje i
przeżycia ulegają niekiedy zwielokrotnieniu w związku z faktem, iż
sytuacja zachorowania prowadzi do weryfikacji jakości relacji
rodzinnych.
Osoby przebywające na kwarantannie skarżą się
niejednokrotnie na izolację, spadek nastroju, obniżenie aktywności,
utrudniony dostęp do leczenia. Z powyższym wiązać się mogą
objawy gniewu, niepokoju, frustracji, drażliwości, zachowania
unikowe, nadużywanie alkoholu, przemoc domowa, myśli samobójcze,
nadmierne skoncentrowanie na objawach choroby.
W okresie pandemii osoby pracujące w służbach
medycznych bywają narażone na zarażenie; podporządkowane bywają
wymuszonym zmianom w ubiorze i formie udzielanych porad. Zmierzyć
się muszą z obawą przed zakażeniem innych osób po wyjściu z
pracy. Na skutek opisanych zjawisk znacząco wzrosła liczba lekarzy
korzystających z porad terapeutycznych. Osoby te skarżą się na
okresowy spadek nastroju, przemęczenie psychiczne i fizyczne.
W populacji ogólnej z perspektywą utrzymania
dobrostanu psychicznego negatywnie koreluje eksponowanie w mediach
informacji o zachorowaniach, osłabienie kondycji finansowej
przedsiębiorstw, częstsze doświadczenie śmierci bliskiej osoby,
utrudniony dostęp do uroczystości pogrzebowych i – szerzej – do
praktyk religijnych, także lęk przed deficytem w sprzedaży
podstawowych produktów.
Osoby leczące się z powodu zaburzeń zdrowia
psychicznego dotyka niejednokrotnie poczucie zagrożenia, nadmiernej
kontroli zewnętrznej. Sytuację tej kategorii osób pogarszają
zwłaszcza zmiany w dostępie do lekarzy specjalistów, ograniczenia
w opiece szpitalnej. Osoby z zaburzeniami psychotycznymi cierpią
dodatkowo z powodu nasilenia objawów; często dostrzegalny jest fakt
utrudnionego z Nimi kontaktu.
Wykład swój zakończył prelegent przedstawieniem
wyników internetowych badań nad sytuacją osób chorujących w
Chinach, przeprowadzonych w tym kraju od lutego do marca 2020 r.
Wyniki te opublikowane zostały przez specjalistów z Kliniki
Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego w Lublinie. Odnosiły się one do
danych ilustrujących specyfikę sposobów przeżywania pandemii
przez przedstawicieli różnych kategorii społecznych. Tak np.
nasilenie objawów zaburzeń psychicznych w grupie ludzi młodych
wiązało się raczej z doświadczeniem nudy, monotonii, braku
aktywności. U osób starszych dominował lęk o zdrowie, poczucie
samotności, poczucie zagrożenia wynikające z przynależności do
kategorii osób o podwyższonym ryzyku ciężkiego przebiegu Covid
19.
Jednym z ostatnich akordów sesji były podziękowania
skierowane przez dr Artura Kochańskiego na ręce osób szczególnie
zaangażowanych w jej przygotowanie. Należały do Nich Panie
Elżbieta Wąsala, Magdalena Kaleniec, Izabela Hanczyn z LSOZP.
Szczególne podziękowanie skierowane zostało na ręce
przedstawicieli Stowarzyszenia Centrum Wolontariatu, a także
sprawującego patronat medialny nad imprezą Radia Lublin.
Po 15-minutowej przerwie uczestników spotkania czekała
jeszcze artystyczna uczta: sposobność wysłuchania koncertu zespołu
wokalno-instrumentalnego Lublin Street Band. Artyści zagrali i
zaśpiewali piosenki z repertuaru wydanej przez Zespół płyty „Od
mroku po wschód”. Przy akompaniamencie saksofonu altowego,
saksofonu barytonowego, trąbki, basu, gitary, utwory takie, jak
„Rower”, czy „Jestem tu” brzmiały jak zachęta do
rozładowania wywołanych pandemią emocji i stresu, stanowiąc
okazję do beztroskiej, przynoszącej odprężenie zabawy.
Jakkolwiek pierwsza po długiej przerwie konferencja
psychiatryczna w Lublinie zgromadziła w siedzibie Radia Lublin
niezbyt dużą liczbę słuchaczy, to do grona odbiorców
zaprezentowanych tego dnia treści doliczyć można tych wszystkich,
którzy uczestniczyli w spotkaniu on-line. Warto bowiem poszerzać
zarówno spektrum swojej wiedzy o kwestie związane z problematyką
zdrowia psychicznego, jak i spektrum doświadczeń uczestniczenia we
wspólnocie ludzi dobrej woli zabiegających o poszanowanie dobra
wspólnego, godności i praw osób chorujących.
Zygmunt Marek Miszczak